नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारको भूमिका अत्यधिक महत्वपूर्ण रहेको छ। लाखौँ नेपाली युवा खाडी मुलुकहरू, मलेसिया, कोरिया, जापान, युरोप जस्ता विविध देशमा श्रम गर्न जान्छन्। यी युवाहरूले पठाउने रेमिट्यान्स नेपाल सरकारको विदेशी मुद्रा कमाइको प्रमुख स्रोतमा परिणत भएको छ। यद्यपि, वैदेशिक रोजगारमा निर्भर रहेको अर्थतन्त्र दीर्घकालीन रूपमा स्थायी छ कि छैन भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ। यसका कारण सस्तो श्रम, स्थायी बेरोजगारी, र उत्पादनमा शून्य योगदानका कारण यो थुप्रै बृहत समस्याहरूको समाधानमा मात्र सिमित भएको बुझिन्छ।
वैदेशिक रोजगार र रेमिट्यान्सको विधि र अवस्था नेपाल राष्ट्र बैंकका हालका तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा नेपालले १० खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको रेमिट्यान्स प्राप्त गरेको छ, जुन जीडीपीको लगभग २२% को बराबर हो। यो अनुपात विश्वमा एकदमै उत्तम मानिन्छ। हालको अवस्थामा, ३० लाख बढी नेपाली विभिन्न राष्ट्रहरूमा रोजगारामा संलग्न छन्। यस्तै, पछिल्लो समय कोरिया, जापान, युरोप लगायतका नयाँ गन्तव्यहरूमा रोजगारीका अवसरहरू मुक्त भएका छन्, जबकि भारतमा पनि लाखौँ नेपाली अनौपचारिक कामदारहरू रहिरहेका छन्।

वैदेशिक रोजगारका आर्थिक फाइदाहरू ‌

१. विदेशी मुद्रा भण्डारको बृद्धि रेमिट्यान्सले देशको विदेशी मुद्रा भण्डारमा वृद्धि ल्याउँछ, जसले आयात, ऋण भुक्तानी तथा मुद्रा सन्तुलनमा सहायक भूमिका खेल्दछ। ‌
२. उपभोगको वृद्धिदर रेमिट्यान्सका माध्यमबाट घरेलु स्तरमा गरिबी कम हुने, आवास, शिक्षा र गाडीमा बढी खर्च हुने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले जीवनस्तरमा सुधार ल्याउँछ। ‌
३. सरकारी राजस्वको वृद्धि आयात वृद्धि संगै भन्सार र कर मार्फत सरकारी राजस्वमा बृद्धि हुँदैछ, जुन रेमिट्यान्सका कारण उपभोक्ता खर्च वृद्धि गरेर सम्भव भएको हो। ‌
४. बचत र लगानीको प्रवाह केही श्रमिकहरूले गरेको थोरै मात्रामा बचत सहकारी, बैंक र निजी व्यवसायमा लगानी भइरहेको छ।

वैदेशिक रोजगारका चुनौतीहरू

‌१. श्रमको जोखिमपूर्ण अवस्था धेरै नेपाली श्रमिक अल्पसीपयुक्त रहँदै खाडी मुलुकहरूमा जोखिमपूर्ण काम गर्न बाध्य छन्, जसले गर्दा दुर्घटना, मृत्यु, र मानसिक तनावको जोखिम बढ्छ। ‌
२. सामाजिक प्रभाव युवाहरू विदेश जानुको कारण गाउँ र परिवारमा सामाजिक असन्तुलनले जन्माएको छ, जसले एकल महिलाको संख्या बढाउने र बालबालिकामा मनोवैज्ञानिक असर पार्छ। ‌
३. आर्थिक अस्थिरता हालको समयमा रेमिट्यान्स उपभोग त बढाउँछ, तर यसले स्थायी उत्पादन वा रोजगार सृजनामा योगदान दिंदैन। धेरै खर्च गर्ने प्रवृत्तिले अर्थतन्त्रमा असंतुलन ल्याउन सक्छ। ‌
४. परनिर्भरता नेपालको श्रम बजार मुख्य रूपमा खाडी मुलुकहरूमा आधारित छ। यदि ती देशहरूमा आर्थिक संकट, युद्ध वा नीतिगत परिवर्तन भए, लाखौँ श्रमिकहरूको फिर्ती हुन सक्छ। ‌
५. व्यापार घाटा र रेमिट्यान्सको सम्मिलन रेमिट्यान्सबाट आएको पैसा उपभोगमा खर्च हुन्छ, जसले आयात र व्यापार घाटालाई अझ बढाउँछ।

रेमिट्यान्सको दीर्घकालीन भविष्य?

एक अवलोकन नेपालले सन् २० वर्षदेखि वैदेशिक रोजगारलाई आफ्नो आर्थिक जीवन रेखाको रूपमा लिएको छ। तर, अब प्रश्न उठ्छ – के हामी यसमा निर्भर रहन सक्छौं?
अनुकूलताको पक्षाबाट: छोटो अवधिमा रेमिट्यान्स अझै उपयोगी छ — अर्थतन्त्रलाई बचाउने, उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्ने, र बैंकमा मुद्रा संचित गर्ने माध्यमको रूपमा।
विपरीत पक्षबाट: दीर्घकालीन रूपमा यो आयआर्जनको भरपर्दो स्रोत नभएको कारण: श्रमिकहरूको उत्पादक क्षमता देशबाहिर खपत भइरहेको छ। श्रम बजार सधैं खुला हुँदैन भन्ने ग्यारेन्टी छैन। सामाजिक र मानविकी मूल्यहरू क्षतिग्रस्त हुँदैछन्।
अतः, रेमिट्यान्सलाई वैकल्पिक आर्थिक रणनीतिमा समावेश नगरी यसलाई अस्थायी भरको रूपमा मात्र मान्न सकिन्छ।
सुधारका उपायहरूको प्रस्तुति
रेमिट्यान्सको उत्पादनमा प्रत्यक्ष प्रयोग गर्न आग्रह सरकारले रेमिट्यान्सलाई उत्पादनात्मक क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्नेछ — जस्तै कृषि, साना उद्योग, र पर्यटन।
वैदेशिक रोजगारको विशिष्ट बैंकको स्थापना वैदेशिक श्रमिकको बचत र लगानीलाई सुरक्षित गर्न सरकारी सहयोगमा एक विशेष बैंक स्थापना गर्न सक्छ।
वैदेशिक श्रमिक लगानी बोर्डको गठन यो बोर्ड विदेशमा रहेका नेपालको लगानी, कम्पनी दर्ता, र शेयर खरिद गर्ने प्रक्रियामा प्रवर्द्धन गर्ने कार्यलाई समेट्नेछ।
श्रमिक बीमा र कल्याणकारी कोषलाई प्रभावकारी बनाउने दुर्घटना, मृत्यु वा अवकाशको अवस्थाममा श्रमिक र परिवारलाई सुरक्षित बनाउन उपयुक्त र पारदर्शी कोषको आवश्यक छ। वैदेशिक रोजगारमा जाने श्रमिकको सीप अभिवृद्धि सही तरिकाले सम्पन्न गर्न प्राविधिक शिक्षा, तालिम र प्रमाणिकरणको आवश्यक व्यवस्था गर्नुपर्छ। यो आवश्यक छ कि सस्तो श्रमिकको सट्टा दक्ष श्रमिकलाई पठाउन सकियोस्।
त्यसपछि, नयाँ रोजगारीका गन्तव्यहरूको खोजी गर्नको लागि कोरिया, जापान, युरोप, अष्ट्रेलिया, क्यानडाजस्ता देशहरूसँग रणनीतिक श्रम सम्झौताहरू गर्नुपर्छ। यसले विविधता ल्याउन मद्दत पुर्याउँछ।
रेमिट्यान्समार्फत उद्योग स्थापना गर्नको लागि 'एक परिवार, एक उद्यम' जस्ता योजनाहरूको प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक छ। विदेशबाट आएको पैसा उत्पादनशील उद्यमहरूमा लगानी गर्नका लागि यसले प्रोत्साहित गर्न सक्छ।
श्रमिकहरूलाई डिजिटल बैंकिङको सुविधा दिनु पनि महत्त्वपूर्ण छ। विदेशमा हुँदा मोबाइल एपहरू प्रयोग गरेर खाता व्यवस्थापन, बीमा, बचत र लगानी योजनाहरूको व्यवस्थापन गर्न सकिनुपर्छ।
श्रमिकलाई आर्थिक शिक्षासँगै लगानीसम्बन्धी तालिम पनि दिन महत्त्वपूर्ण छ। यसले उनीहरूको खर्चलाई व्यवस्थित रूपमा बचत र लगानी गर्नमा सहयोग पुर्याउँछ।
विदेशबाट फर्केका श्रमिकहरूको पुनःस्थापनाका लागि अनुदान, तालिम र ऋण योजनाको विकास गर्न सकिन्छ। यसले उनीहरूको ‘सेकण्ड क्यारियर’ निर्माण गर्नमा मद्दत गर्न सक्छ।

निष्कर्षमा,

वैदेशिक रोजगार र रेमिट्यान्स नेपाली अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण लागे पनि दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा यसमा निर्भर रहनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यसले उत्पादनशीलतामा कमी ल्याइरहेको छ, युवा प्रतिभालाई बाहिर पठाइरहेको छ, र असमान अर्थतन्त्रका परिणामस्वरूप निर्माण गरिरहेको छ। त्यसैले, नेपालले रेमिट्यान्सलाई मार्गप्रदर्शकको रूपमा प्रयोग गर्दै उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रमा जानुपर्छ, जसले श्रमिकलाई देशमै बसेर काम गर्न सकेको वातावरण उपलब्ध गराउने छ र वैदेशिक रोजगारलाई 'विकल्प' को सट्टा 'विकासको सहायक स्रोत' बनाउनेछ।