दशैं नेपालीहरूको महान् चाड हो — धर्म, संस्कृति, परिवार र भावनाको गहिरो संगम। तर आजको पुस्ता, विशेषगरी बिदेशमा बसोबास गर्ने युवायुवतीहरूका लागि, दशैं अब केवल “टिका सेल्फी”, “भर्चुअल टीका”, र “फेसबुक स्टोरी” सम्म सिमित हुँदै गएको छ। नयाँ पुस्ता अझै टीका लगाउँछ, तर त्यो टीकाको अर्थ, त्यो बन्धन र त्यो परम्पराको गहिराइ बुझ्ने प्रयास भने क्रमशः हराउँदै गएको छ।

१. परम्परा र आधुनिकताको टकराव

पहिलो पुस्ता — हाम्रा बाजे–बज्यै र बुबा–आमाहरू — दशैंलाई केवल धार्मिक पर्वको रूपमा होइन, आफ्नो अस्तित्व र आत्मसम्मानसँग जोडिएको भावनाको रूपमा लिन्छन्। उनीहरूका लागि दशैं भनेको परिवार एकत्रित हुने अवसर हो, दुर्गा शक्तिप्रतिको श्रद्धा हो, र घरआँगनको पवित्रता हो।
तर नयाँ पुस्ता, विशेष गरी विदेशमा जन्मिएका वा हुर्किएका युवाहरूका लागि, दशैं केवल “cultural event” हो। उनीहरूका लागि यो दिन छुट्टी, खाना र फोटोको अवसर हो। आधुनिक जीवनशैलीले परम्पराको आत्मालाई सौन्दर्यमा रूपान्तरण गरिदिएको छ — अर्थभन्दा प्रदर्शन बढी भएको छ।

२. टीकाको प्रतीक र अर्थ

टीका लगाउनु दशैंको केन्द्र हो। बुढापाकाले आशीर्वादस्वरूप टीका लगाउँछन् — जुन केवल रातो चामल र जमराको थोप्लो होइन, त्यो सन्तानप्रतिको रक्षा, दीर्घायु, र सफलताको प्रतीक हो।
टीका लगाउने समयमा उच्चारण गरिने मन्त्रहरू — “अष्टमी नवमी दशमी… विजयादशमी…” — वास्तवमा जीवनमा सद्गुण, विजय र सदाचारको कामना हुन्।
तर बिदेशमा नयाँ पुस्ताका लागि टीका अब “just a tradition” बनेको छ। उनीहरू फोटो खिच्छन्, सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्छन्, तर त्यस आशीर्वादको अर्थ — “सद्गुणमा विजयी होस्” — बुझ्दैनन्।

३. बिदेशमा दशैंको रूपान्तरण

अमेरिका, अष्ट्रेलिया, जापान, वा युरोपका नेपाली समुदायहरूमा दशैं मनाउने चलन अझै पनि जीवित छ। समुदाय केन्द्रहरूमा “दशैं कार्यक्रम”, “सांस्कृतिक साँझ”, र “टीका कार्यक्रम” गरिन्छ।
तर यहाँ परिवारभन्दा बढी ध्यान “प्रदर्शन” र “संघ–संस्थाको प्रतिष्ठा” मा जान्छ।
अघिल्ला पुस्ताले घरमा देवीको पूजा गर्दै दशैं सुरु गर्थे — नयाँ पुस्ताले अब “Zoom Tika” गर्छन्।
यो अनुकूलन हो, तर आत्मा हराउँदै गएको छ। जसरी देवी दुर्गाको मूर्ति हामीले पराल, माटो र धानका बीउबाट बनाउँथ्यौं — त्यो प्राकृतिक सम्बन्ध अब कृत्रिम सजावटले प्रतिस्थापन गरेको छ।

४. दूरीले तोडेको भावनात्मक बन्धन

दशैंमा बुबाआमाले सन्तानलाई टीका लगाइदिनु केवल धार्मिक होइन, गहिरो मनोवैज्ञानिक सम्बन्ध पनि हो। त्यो क्षणले “पारिवारिक पुनर्मिलन” को भावना जगाउँछ।
तर विदेशमा रहेका हजारौं नेपालीहरूका लागि त्यो क्षण अब मोबाइल स्क्रिनमा सिमित छ।
“हाम्रो बुबाले Zoom बाट टीका लगाउन भन्नुभयो, हामीले पनि स्क्रिनमा टाउको झुकायौं।”
यस्ता कथा अब सामान्य भएका छन्। यो आधुनिकताको सुविधा हो, तर भावनाको गहिराइ त्यसरी महसुस हुँदैन।
यही कारण पुरानो पुस्ता सन्तुष्ट छैन — उनीहरूलाई लाग्छ, सन्तानले परम्पराको “भाव” हराइरहेको छ।

५. नयाँ पुस्ताको दृष्टिकोण

नयाँ पुस्ता दोषी होइन। उनीहरू अर्को संसारमा बाँचिरहेका छन् — जहाँ संस्कृतिको अभ्यास भन्दा पनि समय, काम, पढाइ, र व्यक्तिगत लक्ष्य प्राथमिक हुन्छ।
उनीहरूका लागि दशैंको अर्थ “identity preservation” मात्रै हो — “I’m Nepali, so I celebrate Dashain.”
तर त्यो उत्सव “कसरी” मनाइन्छ भन्ने कुरा अब भिन्न छ।
कसैले कार्यस्थलबाट एक दिन बिदा लिएर साथीहरूसँग खानेपिने गर्छ, कसैले सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना लेख्छ, कसैले टीका पनि लगाउँदैन — किनकि त्यहाँ बाजे–बज्यै छैनन्।
यो व्यवहार परिवर्तनले परम्पराको स्वरूप बदलिदिएको छ, तर त्यो पुरानो पुस्ताको आँखामा “भावनाहीनता” झल्काउँछ।

६. पुरानो पुस्ताको असन्तुष्टि

बुबा–आमाले विदेशमा रहेका सन्तानहरूलाई दशैंमा सम्झिन्छन्। उनीहरूका लागि दशैं भनेको घर फर्किने समय हो, छोरा–छोरीलाई टीका लगाउने क्षण हो।
तर जब सन्तान फोनमा मात्र बधाई दिन्छन्, तिनीहरूका आँखामा नमी आउँछ।
“टिका त लगायौ नि छोरा?”
“हो, लगाएँ… तर सहकर्मीले लगाइदिएको।”
यी वाक्यहरूले हाम्रा पुस्ताबीचको भावनात्मक दूरी स्पष्ट गर्छ।
पुरानो पुस्ता सन्तुष्ट छैन, किनकि उनीहरूलाई लाग्छ, परम्परा अब केवल “नाम”मा बाँकी छ।

७. बिदेशमा दशैंले दिएको नयाँ पहिचान

तर सकारात्मक पक्ष पनि छ। विदेशमा दशैंले नेपाली समुदायलाई एकत्रित गराउने माध्यम बनेको छ।
कसैले “Dashain Gala” आयोजना गर्छ, कसैले “Nepal Day Celebration” मार्फत नयाँ पुस्तालाई नेपाली गीत, नाच, र संस्कृति सिकाउँछ।
यी प्रयासहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो जड सम्झाउने काम गर्छन्।
अर्थात्, परम्परा मरेको छैन — केवल रुपान्तरण हुँदैछ।

८. समाधान — परम्परा र प्रविधिको संयोजन

नयाँ पुस्तालाई दोष दिने भन्दा पनि, पुरानो पुस्ताले उनीहरूलाई बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
संस्कृति स्थिर हुँदैन; समयसँगै बदलिन्छ।
यदि पुरानो पुस्ताले दशैंको अर्थ भावनात्मक र व्यवहारिक रूपमा बुझाउने प्रयास गर्छ, र नयाँ पुस्ताले प्रविधिलाई “संवेदनाको माध्यम” बनाउँछ भने — दशैं अझै जीवित रहन्छ।
उदाहरणका लागि:

Online rituals सँगै family storytelling राख्ने,

टीका लगाउँदा बाजे–बज्यैका पुराना फोटो देखाउने,

नयाँ पुस्तालाई “कसरी दशैं हाम्रो पहिचान हो” भन्ने बुझाउने,
यी साना तर प्रभावकारी अभ्यासहरूले संस्कृतिको मूल आत्मा जोगाउन सक्छन्।

९. दशैंको वास्तविक सन्देश

दशैं केवल देवी दुर्गाको पूजा होइन; यो “सद्‌शक्ति” को विजयको प्रतीक हो।
यो पर्वले सन्देश दिन्छ — जीवनमा असत्य, अन्याय र असुर प्रवृत्तिहरूलाई हराएर सत्य, नैतिकता र करुणाको मार्ग रोजौं।
विदेशमा बस्ने नयाँ पुस्ताले यदि यो सन्देश बुझ्यो भने, टीका लगाउने क्रियाले पनि अर्थ पाउँछ।
नत्र त्यो केवल “फोटो फिल्टर” र “इमोजी शुभकामना”मा सीमित रहन्छ।

१०. निष्कर्ष — संस्कृतिको आत्मा जोगाऔं

दशैं समयसँगै बदलिएको छ, र यो स्वाभाविक पनि हो। तर परम्पराको आत्मा — पारिवारिक सम्बन्ध, आशीर्वादको मूल्य, र सद्गुणको विजय — जोगाउन जरुरी छ।
नयाँ पुस्ताले आधुनिकता सँगै संस्कृतिलाई “पछाडि होइन, साथमा” लैजानुपर्छ।
र पुरानो पुस्ताले परम्परालाई “जबरजस्ती पालन गर” भन्ने होइन, “किन महत्त्वपूर्ण छ” भन्ने बुझाउने शैलीमा सिकाउनुपर्छ।

दशैंको टीका केवल रातो र जमराको रंग होइन — त्यो तीन पुस्ता जोड्ने अदृश्य धागो हो।
यदि त्यो धागो हामीले सम्हाल्यौं भने, देश वा विदेश जहाँ भए पनि — दशैंको आत्मा कहिल्यै हराउने छैन।