https://madhyanhadaily.com/post/6834 

नेपाल, चीन र भारत जस्ता ठूला अर्थतन्त्र भएका देशहरूको बिचमा भागौलिक हिसाबले अवस्थित भएता पनि नेपालले यी देशहरूबाट देश विकासका सिद्धान्त खासै सिक्ने प्रयास गरेको देखिँदैन । हामीले विकास गर्न यी देशका विकास सिद्धान्तहरू अध्ययन गर्न पर्ने आवश्यक छ । भारत जस्तै चीन हालको चीन बन्नका लागि कति संघर्ष गर्नुपर्‍यो अलग कुरा हुनसक्छ तर, चीनले जुन स्तरको विकास गरेको छ, त्यसबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्नसक्छ ।

चीन विकासको घटनाक्रम ७५ वर्ष भएको मान्नु पर्छ । सन् १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना भएदेखि चीनको विकास सिद्धान्तले धेरै चरण पार गरेको छ । चीनको विकास सिद्धान्तका मुख्य पक्षहरू निम्न छन्–

माओत्से तुङ युग

माओवादले औद्योगिक–ग्रामीण विभाजनलाई पुँजीवादद्वारा शोषण गरिएको प्रमुख विभाजनको रूपमा हेर्छ । माओवादी विचारधाराले कृषि सुधार, कृषिको सामूहिककरण र राज्य नियन्त्रित योजना र कम्युन स्थापनामार्फत औद्योगिकीकरणमा केन्द्रित भएर विकासको क्रान्तिकारी दृष्टिकोणलाई जोड दियो । यस अवधिले चीनको अर्थतन्त्र र समाजलाई द्रुतरूपमा रूपान्तरण गर्ने लक्ष्य राखेको ग्रेट लीप फर्वार्ड र सांस्कृतिक क्रान्ति जस्ता नीतिहरूको कार्यान्वयन गरेको देखियो ।

डेंग साअओपिङ्ग समय

माओपछि चीनमा देङ सियाओपिङको नेतृत्वले व्यवहारिक आर्थिक सुधारहरूको लागि एक परिवर्तन र वैश्विक अर्थव्यवस्थाको लागि पूर्णरूपमा बाटो खोल्यो । यस अवधिले चार आधुनिकीकरण (कृषि, उद्योग, रक्षा र विज्ञान तथा प्रविधि), विकेन्द्रीकरण, र बजार उन्मुख सुधार, विशेष आर्थिक क्षेत्र (सेज) र आर्थिक वृद्धि र विकासलाई अगाडि बढाउन विदेशी लगानीलाई जोड दिएको थियो । जसको परिणाम आज विश्व बजारमा चीनको उपस्थितिले जनाउँछ ।

१९९० पछिको समय

देङपछिका नेताहरू, विशेषगरी जियाङ जेमिन, हु जिन्ताओ र सी जिनपिङले बजार संयन्त्रलाई समाजवादी ढाँचामा एकीकृत गर्दै एकदलीय राजनीतिक व्यवस्था कायम राख्ने कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेका थिए र छन् । यस दृष्टिकोणले राज्यको स्वामित्वमा रहेका उद्यमहरू र जीवन्त निजी क्षेत्रको संयोजनको साथ मिश्रित अर्थतन्त्रको नेतृत्व गरेको छ । आज यस सिद्धान्तले ‘चिनियाँ विशेषतासहितको समाजवाद’को अवधारणालाई जोड दिन्छ, जसले आर्थिक उदारीकरणलाई कडा राजनीतिक नियन्त्रण राख्नमा सहयोग गर्दछ ।

बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ

२०१३ मा सी जिनपिङद्वारा शुरू गरिएको बिआरआईले पूर्वाधार विकास र व्यापारमार्फत क्षेत्रीय जडान र सहयोग अभिवृद्धि गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यस पहलले एशिया, अफ्रिका र युरोपका पूर्वाधार परियोजनाहरूमा लगानी गरेर विश्वव्यापीरूपमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने चीनको महत्वाकांक्षा झल्काउँछ । चीनको यो विकास सिद्धान्त निकै फरक मानिएको छ, जसलाई हाल विश्वभर अनुसरण गर्ने देखिन्छ । यद्दपि, यो सिद्धान्त कति सफल हुन्छ हेर्न बाँकी छ तर, यसले चीनलाई आर्थिक विकासका लागि ठूलो सहयोग गर्दैछ र झन् गर्नेछ ।

दोहोरो परिसंचरण रणनीति

सी जिनपिङद्वारा प्रस्तुत गरिएको यो रणनीतिले बाह्य आर्थिक सम्बन्ध कायम राख्दै आन्तरिक आर्थिक परिसंचरण (घरेलु उपभोग र नवप्रवर्तनलाई बढावा दिने)लाई जोड दिन्छ । यसले आत्मनिर्भरता र प्राविधिक आविष्कारलाई बढावा दिँदै विदेशी बजार र प्रविधिमा निर्भरता कम गर्न खोज्छ । चीन आज यो सिद्धान्तमा अडिक रही विकास गर्दैछ ।

केन्द्रीय योजना र विचारधारा–संचालित नीतिहरूमा केन्द्रित हुँदै आर्थिक वृद्धि, भूमण्डलीकरण र प्राविधिक विकासलाई जोड दिने थप व्यावहारिक दृष्टिकोणमा केन्द्रित हुँदै चीनको विकास सिद्धान्त महत्वपूर्णरूपमा विकसित भएको छ । कम्युनिष्ट पार्टीको राजनीतिक शक्ति जोगाएर आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने लक्ष्य यसको विकास रणनीतिको केन्द्रबिन्दु हो । जुन चीनले बखुबीरूपमा पालना गरेको छ ।

चीनका विकासमा देखा परिरहेका समस्याहरू

चीनको द्रुत विकास उल्लेखनीय छ, तर यसले धेरै चुनौतीहरूको सामना पनि गरेको छ ।

आर्थिक असन्तुलन : चीनमा महत्वपूर्ण अन्तर शहरी–ग्रामीण सम्पत्ति÷आम्दानी अन्तर छ । तटवर्ती सहरहरूले तीव्र आर्थिक वृद्धिको अनुभव गरे पनि धेरै अन्तर्देशीय क्षेत्रहरू र ग्रामीण क्षेत्रहरू विकासमा पछाडि छन्, जसले आय, शिक्षामा पहुँच र स्वास्थ्य सेवामा असमानता निम्त्यिरहेको छ ।

वातावरणीय सरोकारहरू : द्रुत औद्योगीकरण र सहरीकरणले वायु र जल प्रदूषण, वन फँडानी र माटोको क्षय सहित गम्भीर वातावरणीय ह्रास ल्याएको छ । दिगो विकासका लागि यी मुद्दाहरूलाई सन्तुलन गर्न जरुरी छ ।

जनसांख्यिकीय चुनौतीहरू : चीनको बुढो जनसंख्या र एक–बाल नीतिको विरासतले कार्यशक्ति घटेको छ र निर्भरता अनुपात बढेको छ । माग घटिरहेको अवस्था छ । बुढेसकालको जनसंख्यासँग आर्थिक उत्पादकत्व सन्तुलनमा राख्नु स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र अर्थतन्त्रका लागि महत्वपूर्ण चुनौतीहरू खडा भएको छ ।

ऋण र वित्तीय जोखिमहरू : चीनको द्रुत ऋण विस्तार र लगानीको नेतृत्वमा भएको वृद्धिले सरकार र कर्पोरेट क्षेत्र दुवैमा उच्च स्तरको ऋणको आकार बढेको छ । आर्थिक बृद्धिलाई दिगो राख्दै यो ऋण व्यवस्थापन गर्नु महत्वपूर्ण चुनौती हो । ऋणको मात्र ठूलो भएकोले निजि क्षेत्र धरासायी हुन् सक्ने चुनौती छ ।

सामाजिक स्थायित्व : सहरीकरणले ग्रामीण प्रवासीहरूको ठूलो संख्यामा सहरहरूमा प्रवेश गरेको छ, जसले सामाजिक सेवाहरू, पर्याप्त आवास र समान अवसरहरू प्रदान गर्न चीनलाई चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ । असमानता र ग्रामीण–शहरी विभाजनबाट उत्पन्न सामाजिक तनावलाई सरकारले व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, जुन जटिल देखिएको छ ।

टेक्नोलोजिकल इनोभेसन : चीनले टेक्नोलोजीमा महत्त्वपूर्ण प्रगति गरेको छ । त्यहाँ बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार, दिगोपन र उत्पादन केन्द्रबाट नवप्रवर्तन–संचालित अर्थतन्त्रमा परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकताको बारेमा चिन्ताहरू छन् । यो टेक्निकल चुनौती बढ्न सक्ने अवस्था छ ।

भूराजनीतिक सम्बन्ध : चीनको बढ्दो विश्वव्यापी प्रभावले भूराजनीतिक तनाव बढाउँदैछ, विशेषगरी व्यापार विवाद, क्षेत्रीय दाबी र अन्य प्रमुख शक्तिहरूसँगको सम्बन्धमा । आर्थिक वृद्धिलाई कायम राख्दै यी सम्बन्धहरू व्यवस्थापन गर्नु चीनको लागि महत्त्वपूर्ण चुनौतिको रूपमा हेर्न सकिन्छ ।

राज्य नियन्त्रण बनाम बजार गतिशीलता : बजार अर्थतन्त्रको मागसँग राज्य नियन्त्रणका हालका समाजवादी सिद्धान्तहरूलाई सन्तुलनमा राख्ने चीनलाई निरन्तर चुनौतीहरू रहेका छन् । राज्यको प्रभाव र नियन्त्रण कायम राख्दै बजार दक्षता सुनिश्चित गर्नु चीनलाई सदैब चुनौती हुनसक्छ ।

यी चुनौतिहरूलाई सम्बोधन गर्न वातावरण संरक्षण, सामाजिक कल्याण, आर्थिक पुनर्संरचना, नवप्रवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलगायत विभिन्न क्षेत्रहरूमा व्यापक नीति र सुधार आवश्यक छ । यी जटिलताहरूलाई नेभिगेट गर्ने चिनियाँ सरकारको क्षमताले देशको भविष्यको मार्गमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्नेछ ।

नेपालले सिक्नसक्ने पाठ

नेपालले चीनको आर्थिक सुधारहरूबाट पाठ सिक्नसक्छ । विशेषगरी विदेशी लगानीका लागि खुला गर्ने नियमहरू÷रणनीतिहरू, विशेष आर्थिक क्षेत्रहरू सिर्जना गर्ने र आर्थिक वृद्धि बढाउन पूर्वाधार विकासलाई प्राथमिकता दिने सन्दर्भमा सिक्ने कुरा धेरै छन् ।

यसैगरी, लाखौंलाई गरिबीबाट बाहिर निकाल्ने चीनको सफलताले नेपाललाई प्रभावकारी गरिबी न्यूनीकरण कार्यक्रमहरू कार्यान्वयन गर्न, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा केन्द्रित गर्ने अन्तरदृष्टि प्रदान गर्न सक्छ । चिनियाँ यो नीति आज संसारभर सह्रानीय भई कार्यान्वयन हुन थालेको छ । पूर्वाधार विकासको सन्र्दभमा पनि चीन सिकेर नेपालले आर्थिक वृद्धि र क्षेत्रीय एकीकरणका लागि महत्वपूर्ण हुने कनेक्टिभिटी, यातायात र ऊर्जा प्रणाली सुधार गर्न सक्छ ।

यसैगरी, चीनले आफ्नो पर्यटन उद्योगमा प्रभावकारीरूपमा पुँजी परिचालन गरेको छ । आफ्नो समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण नेपालले चीनको पर्यटन रणनीतिबाट पाठ सिक्न आफ्नो आकर्षणलाई विश्वव्यापीरूपमा प्रवद्र्धन गर्न सक्छ । चुनौतीहरूको बाबजुद पनि चीनले वातावरण संरक्षणमा फड्को मारेको छ । विभिन्न इकोसिस्टम भएका नेपालले प्रदूषण नियन्त्रण, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र आर्थिक वृद्धिलाई वातावरणीय दिगोपनासँग सन्तुलनमा राख्न चीनको अनुभवबाट सिक्नसक्छ ।

नेपालले चीनको कूटनीतिको दृष्टिकोण र छिमेकी देशहरू र प्रमुख विश्व शक्तिहरूसँगको आर्थिक सहयोग र राजनीतिक संलग्नताबीचको सन्तुलन अध्ययन गर्न सक्छ । साथै, स्वास्थ्य सेवा पहुँच र सामाजिक कल्याण कार्यक्रमहरू सुधार गर्न चीनको अनुभव, यद्यपि जारी छ, यसले नेपालको स्वास्थ्य सेवा प्रणाली र सामाजिक सुरक्षा नेटहरू बृद्धि गर्न अन्तरदृष्टि प्रदान गर्न सक्छ ।

यसैगरी, शिक्षा र सीप विकासमा चीनको लगानीले यसको द्रुत विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । नेपालले आफ्नो कार्यशक्तिको सीप र क्षमतामा सुधार गर्न चीनको शिक्षा नीतिको अध्ययनबाट फाइदा लिन सक्छ ।

यी पाठहरूलाई विचार गर्दा, नेपालका लागि यो महत्वपूर्ण छ किनकी उनीहरूलाई यसको अद्वितीय सामाजिक–आर्थिक र भू–राजनीतिक परिस्थितिहरूमा सन्दर्भबद्ध र अनुकूलन गर्न आवश्यक छ । हरेक देशको विकासको बाटो फरक छ, र नेपालले आफ्नो विशिष्ट आवश्यकता, चुनौति र अवसरहरू अनुरूप यी पाठहरू मिलाउन आवश्यक छ ।