https://madhyanhadaily.com/post/67851

छिमेकी मुलुक भारत आज संसारको पाँचौ ठूलो (कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा) अर्थतन्त्रका रूपमा उदयमान भएको छ भने क्रयशक्ति समानतामा आज चीन, अमेरिकापछि संसारकै तेस्रो ठूलो देश बनेको छ । बिडम्ना नै भन्नुपर्छ नेपाल भने संसारकै ठूला अर्थतन्त्र राष्ट्रका बिचमा रही आर्थिक प्रगति गर्न सकिरहेको छैन । नेपालले यी देशहरूबाट धेरै नै सिक्न सक्ने सजिलो वातावरण भएतापनि आज नेपाल अध्धयन अनुसन्धान गर्न नसकी साथै, कुनै नबिन सिद्धान्त अपनाउन नसकी अगाडी बढ्न सकिरहेको छैन । भारत एकै दिन यसरी विकासको गतिमा लम्केको होइन । करिब ७५ वर्षको मेहनेतले आजको अवस्थामा भारत पुगेको हो । यसका लागि पहिले विकास सिद्धान्त अनि देखा परिरहेका चुनौती र नेपालले सिक्न सक्ने काम अध्ययन गर्नु पर्दछ ।

भारत विकासका सिद्धान्तहरू 

भारतको विकास सिद्धान्तहरू विभिन्न आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक परिप्रेक्ष्यहरूद्वारा प्रभावित समयसँगै विकसित भएका छन् । यहाँ केही प्रमुख सिद्धान्तहरू र दृष्टिकोणहरू छन्, जसले भारतको विकास पथलाई आकार दिएको छ । जसबारे निम्नानुसार चर्चा गर्न सकिन्छ–

गान्धी अर्थशास्त्र : भारत स्वत्रन्त्र हुनुभन्दा पहिलेदेखि नै भारतमा महात्मा गान्धीको विकास सिद्धान्त लागु भैसकेको थियो । महात्मा गान्धीले आत्मनिर्भरता, स्थानीय उत्पादन र कुटीर उद्योगहरूमा जोड दिँदै विकेन्द्रीकृत, गाउँ आधारित अर्थव्यवस्थाको वकालत गरेका थिए । उनको दर्शनले दिगो विकास, ग्रामीण सशक्तिकरण, र समुदाय–सञ्चालित पहलहरूलाई बढावा दियो । उनले उद्योगहरूको अलौकीकरणको सुझाव दिएका थिए । जसको कारण आज सम्पूर्ण भारत एकै किसिमको विकास गर्दैछ ।

नेहरूवादी समाजवाद : महात्मा गान्धीको निधनपश्चात जवाहरलाल नेहरू, भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री, बलियो सार्वजनिक क्षेत्रको साथ मिश्रित अर्थव्यवस्थाको पक्षमा थिए । उनी राज्यको नेतृत्वमा औद्योगिकीकरण, केन्द्रीय योजना र वैज्ञानिक र प्राविधिक विकासका लागि संस्थाहरू निर्माणमा विश्वास गर्थे । नेहरूले सन् १९५० को दशकमा संसदीय लोकतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र विज्ञान र प्रविधिको प्रवद्र्धन गर्दै आधुनिक राष्ट्रको रूपमा भारतको चापलाई शक्तिशाली रूपमा प्रभाव पारे । अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा उनले भारतलाई शीतयुद्धका दुई खण्डबाट मुक्त गराए । जसको आधारमा आज भारत विकसित हुँदैछ ।

अमत्र्य सेनको सिद्धान्त : गान्धी र नेहरूपछि भारतले नोबेल पुरस्कार विजेता अमत्र्य सेनको सिद्धान्त, विकासको वास्तविक उपायको रूपमा जनताको क्षमता र स्वतन्त्रता बढाउनमा ध्यान केन्द्रित गर्ने प्रस्ताव गरे । यो दृष्टिकोणले शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, लैङ्गिक समानता र व्यक्तिगत सशक्तिकरणलाई जोड दियो, जसको बलबुतामा आज भारत अगाडि बढेको भनि घमण्डसाथ संसार अगाडि प्रस्तुत भएको छ । अमत्र्य सेनको क्षमता सिद्धान्त दृष्टिकोण एक सैद्धान्तिक रूपरेखा हो, जसमा दुई मुख्य मानक दाबीहरू समावेश छन् । पहिलो, भलाई प्राप्त गर्न स्वतन्त्रता प्राथमिक नैतिक महत्व हो भने दोस्रो, भलाई प्राप्त गर्ने स्वतन्त्रतालाई क्षमता भएका मानिसहरूको सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ । आज भारतमा क्षमता भएका व्यक्तिको देश भै विकास भएको छ ।

उदारीकरण र विश्वव्यापीकरण : सन् १९९० को दशकमा, भारतले महत्वपूर्ण आर्थिक सुधारहरू पार गर्‍यो । जसले आफ्नो बजारहरू खोल्यो, व्यापार अवरोधहरू कम गर्‍यो । साथै, विदेशी लगानीलाई प्रोत्साहित गर्ने नीति लियो । उदारीकरणतर्फको यो परिवर्तनले आर्थिक वृद्धिलाई उत्प्रेरित गर्ने, उद्योगहरूलाई आधुनिकीकरण गर्ने र विश्व अर्थतन्त्रसँग एकीकरण गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यसै लक्ष्यका साथ अघि बढिरहेको भारत विकासमा लम्किरहेको छ ।

मानव विकास सूचकांक : पछिलो समय भारत मानव सूचकांकलाई मध्यनजर गरी विकास गरिरहेको छ । अर्थशास्त्री महबुब उल हकद्वारा विकसित र संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमद्वारा थप लोकप्रिय एचआइडि, जीवन प्रत्याशा, शिक्षा, र प्रतिव्यक्ति आय जस्ता कारकहरूमा आधारित विकास मूल्याङ्कन हो भनि मान्दछ । भारतले यो सूचकांकलाई जिडिपी वृद्धिभन्दा बढी प्रगति मापन गर्न प्रयोग गरिरहेको छ ।

दिगो विकास लक्ष्यहरू : धेरै राष्ट्रहरू जस्तै भारतले पनि २०३० सम्म गरिबी उन्मूलन, वातावरणीय दिगोपन, गुणस्तरीय शिक्षा, लैङ्गिक समानता र थप जस्ता लक्ष्यहरू हासिल गर्ने लक्ष्य राखेर संयुक्त राष्ट्रसंघको एसडिजीसँग आफ्नो विकास रणनीतिहरू पंक्तिबद्ध गर्दछ । भारतले दिगो विकासलाई जोड दिन त्यसका मापनमा लगानी बिस्तार गरेको देखिन्छ । त्यही भएर भारत आज यसरी अगाडी बढेको छ ।

माथि उल्लेखित भारतको विकास सिद्धान्तहरूले प्रायः यी दृष्टिकोणहरूको मिश्रणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, समावेशी वृद्धि, गरीबी उन्मूलन, सामाजिक न्याय र वातावरणीय दिगोपनको महत्वलाई जोड दिँदै देशको विविध सामाजिक–आर्थिक परिदृश्यमा अनुकूलन गर्दछ ।

देखा परिरहेका चुनौतीहरू

ऐतिहासिक, सामाजिक–आर्थिक र राजनीतिक कारकहरूको संयोजनबाट उत्पन्न भएको विकासको बाटोमा भारतले धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । केही महत्वपूर्ण चुनौतीहरू गरिबी प्रगतिको बावजुद, भारतको जनसंख्याको ठूलो भाग अझै पनि गरिबी रेखामुनि बाँचिरहेको छ । आय असमानता व्याप्त छ, ग्रामीण र शहरी क्षेत्रहरू र विभिन्न राज्यहरू बीचको असमानता भारतको लागि विकासको चुनौती बनेको छ ।

पूर्वाधारको कमि : यातायात, ऊर्जा, सरसफाई र स्वास्थ्य सेवा जस्ता क्षेत्रहरूमा अपर्याप्त पूर्वाधारले धेरै भारतीयहरूको लागि आर्थिक वृद्धि र जीवनको गुणस्तरमा बाधा पुर्‍याइ चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ ।

शिक्षा : साक्षरता दरमा सुधार ल्याइए पनि गुणस्तरीय शिक्षा धेरैको पहुँचमा छैन, विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा । शैक्षिक मापदण्डमा रहेको असमानता र उच्च शिक्षामा सीमित पहुँचले विकासमा चुनौती थपेको छ ।

स्वास्थ्य : अपर्याप्त पूर्वाधार, अपर्याप्त कोष र स्वास्थ्य सेवा सुविधाहरूको असमान वितरणका कारण भारतले स्वास्थ्य सेवा चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवामा पहुँच चासोको विषय हो, विशेष गरी सीमान्तकृत समुदायका लागि । त्यसकारण स्वस्थ सेवा भारतको विकासको चुनौती बनेको छ ।

बेरोजगारी : विश्वको ठूलो जनसंख्या, बढ्दो जनशक्तिसँग रोजगारी सृजनाले गति लिन सकेको छैन, जसले गर्दा खासगरी युवाहरूमा बेरोजगारी र कम बेरोजगारी समस्याहरू छन् । अनौपचारिक क्षेत्र, जहाँ जनसंख्याको एक महत्वपूर्ण भाग रोजगारी छ, प्रायः रोजगार सुरक्षा र सामाजिक लाभहरूको अभाव छ ।  वातावरणीय ह्रास : द्रुत औद्योगीकरण र सहरीकरणले प्रदूषण, वन फँडानी, पानीको कमी र जलवायु परिवर्तनका असरहरू जस्ता वातावरणीय चुनौतीहरू निम्त्याएको छ । दिगो विकाससँग आर्थिक वृद्धिलाई सन्तुलनमा राख्नु एउटा महत्वपूर्ण चुनौती बनेको छ ।

कृषि संकट : एक कृषि अर्थतन्त्र भए पनि भारतीय कृषिले भूमिको क्षय, अपर्याप्त सिंचाई सुविधा, बालीको मूल्यमा उतारचढाव, र किसान ऋणजस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्दैछ । जसले किसानलाई संकटमा पुर्‍याएको छ । कृषि संकट भारतको विकासको चुनौती भई देखा परेको छ ।

भ्रष्टाचार र सुशासनका मुद्दाहरू : सरकारका विभिन्न तहमा हुने भ्रष्टाचार, कर्मचारीतन्त्रको असक्षमता र सुस्त गतिमा चलिरहेको न्यायिक प्रणालीले प्रभावकारी शासन र आर्थिक प्रगतिमा बाधा पुर्‍याइरहेको छ । भारष्टचारमा बृदि र सुशासनमा कमि भारतको विकासको चुनौती बनेको छ ।

नेपालले सिक्न सक्ने पाठ 

संघीयता कार्यान्वयन : भारतको संघीय संरचना, केन्द्र र राज्य सरकारहरू बीचको शक्ति बाँडफाँट भएकोले विभिन्न क्षेत्र र जातीय समूहहरू व्यवस्थापन गर्न अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्न सक्छ । संघीयता कार्यान्वयनमा भारतका चुनौतीहरू र सफलताहरू बुझ्दा नेपाललाई आफ्नै संघीय प्रणालीमा कार्यान्वन गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।

लोकतान्त्रिक शासन : भारतको बलियो लोकतान्त्रिक प्रणालीले नेपालको लागि नमूनाको रूपमा काम गर्न सक्छ । लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कायम राख्ने, स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचन सुनिश्चित गर्ने र विधिको शासन कायम राख्ने भारतको अनुभवबाट सिकेर नेपालको आफ्नै लोकतान्त्रिक ढाँचालाई बलियो बनाउन सकिन्छ ।

आर्थिक विविधीकरण : कृषिदेखि आईटी र निर्माणसम्मका विभिन्न क्षेत्रहरूमा भारतको आर्थिक विविधीकरणले नेपाललाई विशिष्ट उद्योगहरूमा निर्भरता कम गर्न पाठ सिक्न सजिलो छ । विविध आर्थिक आधारलाई प्रोत्साहन गर्नाले लचिलोपन र स्थिरता बढाउन नेपालले केही सिक्नसक्छ ।

पूर्वाधार विकास : पूर्वाधार विकासमा भारतको पहलहरू, विशेष गरी यातायात, ऊर्जा र सञ्चार सञ्जालहरूको अवलोकनले नेपाललाई आफ्नै पूर्वाधारको कमीलाई सम्बोधन गर्न मार्गदर्शन गर्न सक्छ । ठूला–ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरू कार्यान्वयनमा भारतको अनुभवबाट सिकेर नेपालको विकासलाई तीव्रता दिन सक्छ ।

सामाजिक कल्याण कार्यक्रमहरू : महात्मा गान्धी राष्ट्रिय ग्रामीण रोजगार ग्यारेन्टी ऐन, अनुदानित खाद्यान्न वितरण र स्वास्थ्य सेवा योजनाहरू जस्ता सामाजिक कल्याण कार्यक्रमहरूको साथ भारतको अनुभवले नेपालमा गरिबी, बेरोजगारी र स्वास्थ्य सेवा चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न अन्तरदृष्टि प्रदान गर्दछ । नेपालले यसबाट राम्रै शिक्षा लिन सक्छ ।

संस्कृतिको जर्गेना : भारतजस्तै नेपालमा पनि समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा छ । भारतले कसरी परम्परागत अभ्यासलाई आधुनिक विकाससँग सन्तुलनमा राख्न सफल भएको छ भन्ने बुझ्दा नेपालले प्रगतिलाई अँगालेर आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन मद्दत गर्न सक्छ ।

पर्यावरणीय दिगोपन : भारतका पहलहरू (जस्तै नवीकरणीय ऊर्जा परियोजनाहरू, फोहोर व्यवस्थापन रणनीतिहरू र संरक्षण कार्यक्रमहरू) बाट सिकेर नेपाललाई वातावरणीय चुनौतीहरू सम्बोधन गर्न र दिगो विकासलाई प्रवद्र्धन गर्न मार्गदर्शन गर्न सक्छ ।

सार्वजनिक–निजी साझेदारी : पूर्वाधार र स्वास्थ्य सेवा सहित विभिन्न क्षेत्रमा सार्वजनिक–निजी साझेदारीको साथ भारतको अनुभवले नेपाललाई विकास परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सरकारी र निजी संस्थाहरू बीच प्रभावकारी सहकार्यको लागि मोडेल प्रदान गर्न सक्छ ।

नेपालले भारतको सफलता, चुनौती र रणनीतिहरू अध्ययन गर्न सक्छ, यी पाठहरूलाई आफ्नै सामाजिक–आर्थिक र सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्यअनुरूप अनुकूलन गर्न र मिलाउन सक्छ । यस दृष्टिकोणले थप जानकारीपूर्ण निर्णय प्रक्रियालाई सहज बनाउन सक्छ र नेपालको विकासको मार्गलाई सम्भावित रूपमा द्रुत बनाउन सक्छ ।