अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास संस्था (USAID) लाई धेरैले एक परोपकारी निकायका रूपमा चिन्छन्, जसले गरिबी निवारण, शिक्षा, स्वास्थ्य, मानव अधिकार र विकासमा सहयोग गर्छ। तर इतिहास हेर्ने हो भने, USAID परोपकारभन्दा पर जान्छ—यो संस्था अमेरिकी विदेश नीति र रणनीतिक हितहरूलाई अगाडि बढाउने एउटा सशक्त उपकरणको रूपमा काम गर्दै आएको छ।

यस लेखमा, USAID को स्थापना कालदेखि हालसम्मको राजनीतिक प्रयोग, दक्षिण एसिया—विशेष गरी नेपालको सन्दर्भमा यसको भूमिकाको विश्लेषण गरिनेछ।

१. USAID: सुरुवात र दुईमुखो उद्देश्य

१९६१ मा अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ. केनेडीले USAID को स्थापना गरे। अमेरिकी सहयोग नीति त्यतिबेलैदेखि दुई मुख्य उद्देश्यमा आधारित थियो:

आर्थिक हित: गरिब राष्ट्रहरूमा उपभोग क्षमता विकास गरी अमेरिकी उत्पादनको बजार बनाउनु।

राजनीतिक रणनीति: विश्वभर समाजवाद/साम्यवादको प्रभाव कम गर्दै पूँजीवादलाई फैलाउनु।

तर सुरु भएको केही वर्षमै सीआईए (CIA) ले USAID लाई गुप्त राजनीतिक हस्तक्षेप र सूचना संकलनको माध्यम बनाउन थाल्यो।

२. CIA को साझेदार: USAID को गुप्त गतिविधिहरू

USAID को इतिहासमा धेरै यस्ता कार्यक्रम छन् जुन गुप्तचर कार्यसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित थिए:

१९६२: Office of Public Safety खोलियो, जसले विश्वभर "पुलिस तालिम" को नाममा 'enhanced interrogation' (यातना) प्रविधि फैलायो।

१९६६–८० को दशक: USAID को Office of Population ले विश्वभर जनसंख्या नियन्त्रण कार्यक्रम चलायो, जसमा जबर्जस्ती बन्ध्याकरणदेखि गर्भपतनसम्मका कार्यक्रम समावेश थिए।

१९९३–१९९८: पेरूमा ३ लाखजति आदिवासी महिलालाई जबर्जस्ती बन्ध्याकरण गरिएको USAID कार्यक्रमको हिस्सा थियो।

क्यूबा (२००९–२०१२): “ZunZuneo” सामाजिक सञ्जाल र अन्य गुप्त कार्यक्रममार्फत अमेरिकी सरकार विरोधी आन्दोलनलाई सहयोग।

३. USAID को कूटनीतिक रणनीति: झल्को विश्वभर

रूस (१९९० दशक): मार्केट इकोनोमीमा रूपान्तरणको नाममा भ्रष्टाचार र लुटतन्त्रलाई समर्थन गरियो।

हङकङ (२०१४, २०१९): USAID र NED ले लोकतन्त्रको नाममा चीन विरोधी आन्दोलनलाई समर्थन गरे।

कम्बोडिया, म्यानमार: USAID र Radio Free Asia (RFA) जस्ता माध्यमद्वारा अमेरिकाप्रति झुकाव राख्ने दलहरूलाई सञ्चारस्रोत, तालिम र वैचारिक समर्थन।

यूएन सुरक्षा परिषद् (UNSC): एक अध्ययन अनुसार, अस्थायी सदस्य राष्ट्रहरूलाई अधिक आर्थिक सहायता दिइन्थ्यो—र तिनको कार्यकाल सकिएपछि सहायता कटौती गरिन्थ्यो।

४. USAID र नेपाल: परोपकार कि रणनीति?

नेपालमा USAID को गतिविधि दशकौँ पुरानो छ। यद्यपि यसले शिक्षा, स्वास्थ्य र ग्रामीण विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ, पछिल्लो समयमा यसका रणनीतिक उद्देश्यहरू पनि खुल्न थालेका छन्।

क. राजनीतिक प्रभाव
संविधान निर्माण प्रक्रिया (२००८–२०१५): USAID ले नेपालको लोकतान्त्रिक रूपान्तरणमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो। तर यसका केही कार्यक्रमहरूले पश्चिमी ढाँचाको लोकतन्त्र जबरजस्ती लागू गर्न खोजेको आरोप पनि लाग्यो।

फेडरलिज्म र समावेशीकरण: USAID ले “मArginalized Groups Inclusion” कार्यक्रम अन्तर्गत धेरै परियोजना सञ्चालन गर्‍यो, जसको उद्देश्य राम्रो भए पनि कतिपयले यसलाई नेपालको सामाजिक संरचना तोड्न प्रयोग गरिएको रणनीति ठाने।

ख. मिडिया र जनचेतना
USAID ले नेपालमा सञ्चारमाध्यमलाई सशक्त बनाउने नाममा थुप्रै NGO/INGO हरूलाई सहयोग दिएको छ। तर पछिल्लो तथ्यांकअनुसार, USAID सँग जोडिएका ६,२०० पत्रकार र ७०० भन्दा बढी मिडिया आउटलेटहरू सक्रिय थिए—यसले सूचना नियन्त्रण र समाचारको धारणा निर्माणमा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ।

ग. सिभिल सोसाइटी र चुनावी हस्तक्षेप
चुनावी निगरानी: USAID का परियोजनाले निर्वाचन आयोगमा “प्राविधिक सहायता” र सिभिल सोसाइटी मार्फत चुनावी अभियान अनुगमन गर्न थालेका छन्।

जनमत निर्माण: थुप्रै "Capacity Building" तालिमको माध्यमबाट विशिष्ट राजनीतिक एजेन्डा प्रवर्द्धन गर्ने प्रयास देखिन्छ।

घ. चीन–नेपाल सम्बन्धमा प्रभाव
नेपाल चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI) मा संलग्न भएपछि, USAID र अन्य अमेरिकी निकायहरू चिन्तित देखिए। त्यसपछिका धेरै परियोजनाहरूमा चीन विरोधी धारणा फैलाउने उद्देश्य देखिन्छ—जस्तै:

RFA का नेपाल केन्द्रित समाचारहरू

Tibetan refugee विषयमा सक्रियता

Connectivity परियोजनाहरूमा अमेरिकी विकल्प (MCC, Build Back Better World) को प्रचार

५. नेपालका लागि चुनौती र विकल्प
चुनौतीहरू:

स्वतन्त्र नीति निर्माणमा हस्तक्षेप

सञ्चार माध्यमको वैचारिक नियन्त्रण

सामाजिक संरचनामा कृत्रिम विभाजनको खतरा

विकल्पहरू:
विकास सहायता पारदर्शी ढंगले स्वीकार गर्ने नीति

वैदेशिक परियोजनाहरूको रणनीतिक मूल्यांकन

स्थानीय स्वामित्वको प्रत्याभूति

निष्कर्ष
USAID ले संसारभर परोपकारको नाममा धेरै सकारात्मक कामहरू गरे पनि, इतिहासले देखाउँछ कि यसको गतिविधि सधैँ निष्कलंक रहेन। यो संस्था अमेरिकी विदेश नीतिको एउटा अभिन्न अङ्ग बनेको छ, जसले कहिलेकाहीँ मित्रराष्ट्रहरूमै राजनीतिक द्वन्द्व, वैचारिक ध्रुवीकरण र सामाजिक अस्थिरता निम्त्याएको छ।

नेपालका लागि पाठ के हो भने: कुनै पनि सहयोग स्वीकार्दा—जसले लाखौँ डलरको चकचके सहयोग दिँदै होस्—त्यो सहयोगको मूल्य, प्रभाव र उद्देश्य बुझ्नुपर्छ। राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्दै मात्र साँचो विकास सम्भव हुन्छ।